Decydujący front

W ten przyjemny czerwcowy poranek 1941 roku nic nie wydawało się bardziej spokojne niż Plac Czerwony i sama Moskwa. Był początek lata, ludzie spacerowali szerokimi ulicami, robili zakupy w wielkich domach towarowych albo wyjeżdżali na wieś. Nie wiedzieli, że o czwartej rano tego samego dnia pięciomilionowe legiony Hitlera przedarły się przez granicę o długości prawie trzech tysięcy kilometrów. Dopiero w południe rządowy komunikat radiowy powiadomił ich, że Związek Radziecki jest w stanie wojny. Nieznanej wojny. Wojny, która przetrąciła kręgosłup Hitlerowi i pogrzebała jego marzenia o nowym porządku. Narratorem odcinka jest Burt Lancaster.

8 października 1941 roku hitlerowski minister propagandy Joseph Goebbels ogłosił z Berlina, że Moskwa padła. Przekonywał, że oddziały Hitlera widzą wieże Kremla ze swoich pozycji na froncie, a za kolejne cztery lub pięć dni nazistowska flaga zawiśnie nad Kremlem. Niemcy uwierzyli w te doniesienia, podobnie jak wielu innych ludzi – w końcu Hitler podbił Europę Zachodnią i zbombardował Londyn. Jednak około stu kilometrów od Kremla nazistowski blitzkrieg dobiegł końca. Na przedmieściach Moskwy Armia Czerwona oraz setki tysięcy zwykłych mężczyzn, kobiet i dzieci wzniosły barykady, których hitlerowskie czołgi nie zdołały przełamać. Na początku grudnia Armia Czerwona ruszyła do kontrataku, odpychając wojska Hitlera nawet o dwieście kilometrów od Moskwy. Był to pierwszy raz w czasie II wojny światowej, gdy potężny Wehrmacht został powstrzymany.

W historii nieznanej wojny Leningrad wyróżnia się jako symbol odwagi i wytrwałości narodu rosyjskiego. Przez lata Leningrad opierał się zdobyciu przez wojska Hitlera. W przenikliwym zimowym chłodzie, pozbawieni jedzenia, setki tysięcy mieszkańców Leningradu zginęły z głodu lub po prostu zamarzły na śmierć. Mimo to walczyli dalej. Podczas przerażającego oblężenia, które Rosjanie nazywają „900 dniami”, nazistowskie wojska otoczyły miasto i odcięły wszelką łączność – Leningrad jednak się nie poddał.

To opowieść o zwykłych rosyjskich cywilach, którzy pracowali, by zaopatrzyć wojsko w czołgi, samoloty, broń – cokolwiek było potrzebne, by wygrać wojnę z nazistami. Niewiele wiadomo o zaplanowanej ewakuacji ponad 1500 rosyjskich fabryk z drogi nacierających armii Hitlera. Na platformy kolejowe, wagony towarowe i ciężarówki ładowano elementy kolejnych fabryk. Daleko na wschodzie, za Uralem, na Syberii i w Azji Środkowej zakłady te montowano na nowo. To tam produkowano niezbędne materiały wojenne dla walczących na froncie.

W 1942 roku doszło do jednych z najbardziej zaciętych walk w monumentalnej bitwie między armią niemiecką a radziecką. Ziemia była usiana bombami i pociskami artyleryjskimi, a niemal cały Stalingrad legł w gruzach. Z około 46 000 dotkniętych zniszczeniami domów i wiosek 41 000 zostało zrównanych z ziemią. W Stalingradzie dwa miliony żołnierzy walczyło przez 200 dni i nocy. Wielu na Zachodzie wątpiło, czy Sowieci mogą wygrać z potężnym Wehrmachtem, jednak Armia Czerwona doprowadziła do pata. Ulica po ulicy, dom po domu, pokój po pokoju Rosjanie odpierali atak za atakiem, zadając armii Hitlera największe dotychczasowe straty. Stawka była tak wysoka, że zwycięstwo lub porażka którejkolwiek ze stron mogły przesądzić o losach całej II wojny światowej.

Podczas walk o Stalingrad obrońcy miasta złożyli przysięgę: „Za Wołgą nie ma dla nas ziemi”. Kiedy 31 stycznia 1943 roku naziści poddali się armii radzieckiej w największej operacji wojskowej w historii, Stalingrad stał się źródłem inspiracji dla aliantów we wspólnej walce z Hitlerem. W trakcie bitwy nad Wołgą radzieckie siły zbrojne rozbiły pięć armii Niemców i ich faszystowskich sojuszników – jedną czwartą wszystkich wojsk Wehrmachtu na froncie wschodnim. Zwycięstwo to podniosło na duchu koalicję antyhitlerowską w kluczowym momencie wojny.

W lipcu 1943 roku pod Kurskiem rozegrała się największa bitwa pancerna w historii. Hitler planował zniszczyć armię radziecką pod Kurskiem i podjąć ostatnią próbę wygrania wojny na wschodzie. Tysiące radzieckich i niemieckich czołgów starły się tu w starciu o monumentalnych rozmiarach. Po klęsce nazistów w tej bitwie czołgi Hitlera – duma jego armii – już nigdy nie odzyskały potęgi, która doprowadziła je od kanału La Manche aż po Wołgę. I nigdy więcej Niemcy nie stanęli do walki z Rosjanami na równych warunkach.

Podczas II wojny światowej Rosjanie walczyli wzdłuż linii frontu liczącej ponad 3200 kilometrów, ciągnącej się od Morza Czarnego aż za koło podbiegunowe. Broń i zaopatrzenie ze Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii docierały w konwojach do niezamarzającego portu w Murmańsku, na najdalszej północy Związku Radzieckiego. Szlak statków zaopatrzeniowych wiodący przez Morze Arktyczne był tak niebezpieczny, że marynarze z konwojów często nazywali go „Aleją Śmierci”. Konwoje oznaczone kryptonimem „PQ” znajdowały się w ciągłym niebezpieczeństwie ze strony nazistowskich okrętów podwodnych i samolotów. Siły niemieckie stacjonujące na północnym krańcu Norwegii przeprowadzały codzienne ataki na statki. Jeden z konwojów, PQ-17, poniósł ogromne straty: z 37 jednostek do Murmańska dotarło zaledwie 13. Na dno Morza Arktycznego poszedł ładunek o wartości 700 milionów dolarów, ale największą stratą były ludzkie istnienia.

Podczas niespodziewanego ataku 22 czerwca 1941 roku siły niemieckie zniszczyły ponad dwie trzecie radzieckiej floty lotnictwa bojowego, nim ta zdążyła w ogóle wzbić się w powietrze. Hitler i jego generałowie wierzyli, że ten druzgocący cios błyskawicznie zakończy wojnę w Rosji, jednak byli w błędzie. Sowieci podjęli walkę, wypracowali nową taktykę i powoli, krok po kroku, szala zwycięstwa zaczęła się przechylać.

Gdy Napoleon najechał Rosję w 1812 roku, zdobył Moskwę, jednak rosyjscy mężczyźni i kobiety, jednocząc się na tyłach wroga, zamienili życie francuskich najeźdźców w prawdziwe piekło. To samo wydarzyło się w 1941 roku, kiedy legiony Hitlera wtargnęły do Związku Radzieckiego, a rozległe rosyjskie tereny wpadły w ich ręce. Jak grzyby po deszczu zaczęły wyrastać oddziały podziemne, które atakowały nazistowskie formacje, wysadzały składy amunicji i niszczyły pociągi. Partyzanci działali wszędzie – na bagnach i w gęstych lasach Białorusi, a także w Odessie, gdzie utworzyli podziemne dowództwo w miejskich katakumbach. Na wybrzeżu Morza Czarnego grupa młodych ludzi prowadziła akcje przeciwko hitlerowskim najeźdźcom, dopóki ostatni członek oddziału partyzanckiego nie został schwytany lub rozstrzelany. Nigdzie Niemcy nie mogli czuć się bezpieczni przed atakami radzieckich partyzantów.

Rosjanie walczyli z Hitlerem na morzu – na Bałtyku, w Zatoce Fińskiej, na Morzu Czarnym, w Arktyce, a nawet na śródlądowych jeziorach i rzekach. Radziecka piechota morska atakowała z taką zaciętością, że naziści nazwali ją „czarną śmiercią”. Rosyjska Flota Bałtycka ewakuowała siły radzieckie z Tallinna pod gradem nazistowskich bomb i nawałą torped. Radzieccy ocaleni powrócili do wielkiej bazy morskiej w Kronsztadzie po ewakuacji dorównującej tej z Dunkierki. Kiedy ich statki tonęły, rosyjscy marynarze walczyli na lądzie. Ścierali się z Niemcami w Odessie, Noworosyjsku, Murmańsku i przez 250 dni bronili twierdzy w Sewastopolu. Każda z tych bitew stała się wyrazistym rozdziałem nieznanej wojny.

W 1943 roku Noworosyjsk, leżący u podnóża Kaukazu, stanowił najbardziej wysunięty na południe kraniec radzieckiego frontu. W tym samym czasie, gdy latem 1942 roku toczyła się bitwa stalingradzka, rozpoczęła się bitwa o Kaukaz. Hitler chciał przez Kaukaz otworzyć sobie drogę na Bliski Wschód i do Indii. Mówił, że gdy to osiągnie, przeniesie wojnę na terytorium Stanów Zjednoczonych. Walki o Kaukaz trwały trzynaście i pół miesiąca. W bitwie o Noworosyjsk i półwysep znacznie mniej liczni Rosjanie bronili terenu przez siedem miesięcy. Nazistowskie samoloty przeprowadzały nawet do 2000 nalotów dziennie na ten obszar. Po nawałach niemieckiej artylerii następowały ciężkie ataki piechoty. Była to długa, zaciekła bitwa, w której naziści wystrzelili więcej materiałów wybuchowych, niż było rosyjskich obrońców. Zwycięstwo Armii Czerwonej na Kaukazie zniweczyło plany Hitlera dotyczące lądowego szlaku na Bliski Wschód i do Indii.

Późnym latem 1941 roku armia radziecka została zmuszona do odwrotu z Kijowa w radzieckiej Ukrainie. Przez ponad dwa lata naziści okupowali miasto, niemal doszczętnie je niszcząc. W 1943 roku, po zwycięstwach pod Stalingradem i Kurskiem, front przesunął się na zachód, w miarę jak Rosjanie wyzwalali okupowane tereny Ukrainy spod hitlerowskiego jarzma. Hitler był zdeterminowany, by powstrzymać radziecką armię na linii niemieckich umocnień ciągnących się od Bałtyku po Morze Czarne, którą nazywał „Wałem Wschodnim”. Dniepr uważano za kluczowy punkt tej linii, a sam Hitler przechwalał się, że Dniepr raczej zawróci swój bieg, niż Rosjanie zdołają go przekroczyć.

Podczas nieznanej wojny naziści okupowali północno-zachodnią część Związku Radzieckiego przez trzy lata. W 1944 roku Sowieci przypuścili potężny atak, by wyzwolić ten obszar – natarcie przetoczyło się przez Białoruś, a radzieckie oddziały parły dalej na zachód, przekraczając granicę Niemiec.

Po odzyskaniu własnego kraju Sowieci ruszyli na zachód, by wyzwolić Rumunię, Bułgarię, Węgry, Czechosłowację, Albanię i Jugosławię spod niemieckiej okupacji. Jedna z najkrwawszych bitew rozegrała się o Budapeszt. Węgrzy próbowali wzniecić powstanie przeciwko nazistom, lecz gdy wojska radzieckie zbliżały się do miasta, Niemcy brutalnie je stłumili. Wtedy Rosjanie wdarli się do dawnej stolicy Węgier. Ponad milion żołnierzy Armii Czerwonej oddało życie w bezwzględnej walce o wyparcie nazistów z Europy Wschodniej. Ostateczne zwycięstwo nadeszło, gdy wojska radzieckie wyzwoliły Wiedeń, a oddziały amerykańskie wkraczające z zachodu i Armia Czerwona idąca ze wschodu oswobodziły Czechosłowację.

Położona w Europie Środkowej Polska była geograficznym korytarzem inwazji i wojen. Podczas II wojny światowej Polska ogromnie ucierpiała – życie straciło sześć milionów Polaków. W 1939 roku Polskie Radio nadawało „Poloneza”, paradoksalną, klasyczną melodię taneczną stanowiącą wołanie o pomoc w odparciu dwumilionowej armii hitlerowskich najeźdźców. W 1943 i 1944 roku Warszawa ponownie doświadczyła zniszczenia, cierpienia i śmierci w tragicznych okolicznościach. Nawet po upadku Berlina Polacy wciąż ginęli, jednak w 1945 roku wojska radzieckie wyparły nazistów z ziem polskich.

Działania aliantów w II wojnie światowej były planowane przez trzech ludzi: Winstona Churchilla, Franklina Delano Roosevelta i Józefa Stalina. Zaledwie kilka godzin po hitlerowskiej inwazji na Związek Radziecki Roosevelt i Churchill ogłosili poparcie swoich narodów dla walki Sowietów z Niemcami. Zobowiązali się dostarczyć wszystko, co było konieczne do pokonania Hitlera. Wielka Trójka spotkała się dwukrotnie: w Teheranie w 1943 roku i w Jałcie w 1945 roku. Podczas gdy żołnierze radzieccy, brytyjscy i amerykańscy walczyli ramię w ramię przeciwko wspólnemu wrogowi, przywódcy ich państw wspólnie pracowali nad zakończeniem wojny i zapewnieniem pokoju przyszłym pokoleniom. Owocem wspólnych wysiłków aliantów było spotkanie wojsk radzieckich i amerykańskich nad rzeką Łabą w Niemczech.

Dla armii radzieckiej zdobycie Berlina było zwieńczeniem marszu mającego pomścić spustoszenie ojczyzny. Gdy Sowieci przedzierali się do serca miasta, Hitler zmobilizował ostatnie rezerwy. Nawet czternasto- i piętnastoletnie dzieci wzywano do walki z zaprawionymi w bojach żołnierzami Armii Czerwonej. Hitler i inni najważniejsi przywódcy Trzeciej Rzeszy schronili się w bunkrze. W tym podziemnym schronie Hitler odebrał sobie życie. Wojna z Hitlerem dobiegła końca; Niemcy ponieśli klęskę. Ostatnia wielka bitwa nieznanej wojny została stoczona, a w Europie zapanował pokój.

Druga wojna światowa w Europie zakończyła się w maju 1945 roku, ale na Dalekim Wschodzie wciąż trwały zacięte walki. Na konferencji w Jałcie w lutym 1945 roku Wielka Trójka podpisała tajny dokument dotyczący kwestii japońskiej, w którym ustalono między innymi, że Związek Radziecki przystąpi do wojny z Japonią dwa do trzech miesięcy po zakończeniu walk w Europie – i tak też się stało. W ciągu 27 dni między zrzuceniem bomby atomowej na Hiroszimę a oficjalną kapitulacją Japonii przed aliantami Rosjanom udało się rozbić potężną japońską Armię Kwantuńską w Mandżurii. Odzyskali także dla Związku Radzieckiego Wyspy Kurylskie i południowy Sachalin, utracone w wojnie rosyjsko-japońskiej z lat 1904–1905. Walki te były ostatnimi starciami II wojny światowej.

Nieznana wojna była wojną sojuszniczą. Dla Rosjan to zwycięstwo miało jednak szczególne znaczenie. Była to wojna, w której zginęło 20 milionów Rosjan, a być może nawet więcej. Trudno było znaleźć radziecką rodzinę, która nie poniosłaby choć jednej straty od pierwszego dnia napaści nazistów aż do zakończenia wojny, podczas gdy zwykli mężczyźni i kobiety oddawali życie za ojczyznę. Polegli upamiętnieni są przy Grobie Nieznanego Żołnierza przy Murze Kremlowskim w Moskwie. Niezliczone matki i wdowy przynoszą tam kwiaty, by oddać hołd swoim bliskim.